شَرایعُ الاسلام فی مسائل الحَلال و الحَرام مشهور به شرایع، کتابی در فقه فتوایی نوشته محقق حلی (درگذشت ۶۷۶ق) فقیه برجسته قرن هفتم قمری. این کتاب از زمان تألیف، همواره کانون توجه فقیهان و از متون درسی حوزههای علمیه بوده و شرحها و حاشیههای بسیاری بر آن نوشته شده است.
ویژگی مهم شرایع را آن دانستهاند که در آن، مسائل فقه در چهارچوبی منطقی و منظم ارائه شده است. در این کتاب، همه احکام شرعی در چهار بخش کلیِ عبادات، عقود، ایقاعات و احکام بیان شده است.
مشهورترین شرحهای شرایع عبارت است از: جواهرالکلام، مسالکالاَفهام و مدارکالاحکام.
نسخههای خطی بسیاری از شرایع در دست هست. برخی از این نسخهها قدیمی است و برای خود محقق حلی قرائت شده و او با خط خود، آنها تأیید کرده است. همچنین این کتاب بارها در کشورهای مختلف چاپ شده است.
نویسنده کتاب و انگیزه تألیف
محقق حلی (۶۰۲-۶۷۶ق) از فقیهان بزرگ شیعه است. او دایی و استاد علامه حلی بود. علامه حلی وی را بزرگترین فقیه زمان خود شمرده است. علاوه بر علامه حلی، ابن داوود حلی، فخرالمحققین فرزند علامه حلی و علی بن یوسف حلی برادر علامه حلی از شاگردان بنام او بودهاند.
محقق حلی در فقه، اصول فقه و کلام کتاب نوشته است که برخی عبارتاند از: المُختَصَرُ النّافِع (در فقه)، المُعتَبَر فی شرحِ المُختَصَر (در فقه)، نَهجُ الوُصول اِلىٰ مَعرفةِ عِلمِ الاُصول (در اصول فقه) و المَسلَک فی اُصولِ الدّین (در کلام).
بهگفته نویسنده کتاب، کتاب را به پیشنهاد یکی از شاگردانش تألیف کرده است که از او خواسته در نوشتهای مختصر، احکام اصلی فقهی را برای او بیان کند.
جایگاه کتاب
گفتهاند پیش از شرایع، کتاب نهایه نوشته شیخ طوسی به مدت دو قرن، مهمترین متن درسی فقهی بود؛ اما پس از تألیف شرایع، این کتاب با استقبال فراوان روبهرو شد و بهتدریج، جای نهایه را گرفت.
صاحبجواهر در مقدمه کتابش جواهرالکلام که شرح شرایع است، کتاب شرایع را «قرآنی در احکام شرعی» و «فُرقانی در علوم فقهی» (فرقان: ابزار تشخیص درست از نادرست) معرفی کرده، جامعیت و دقتش را ستوده و آن را الگویی برای کتابهای بعدی دانسته است.
بهگفته آقابزرگ تهرانی، شرایع بهلحاظ نحوه تنظیم مباحث فقهی، از بهترین متون فقهی است. این کتاب از عصر نویسنده همواره مورد توجه فقیهان شیعه و محور گفتوگوهای علمی و تدریسها بوده است.
ویژگیها
بهگفته مدرسی طباطبایی، محقق ساختاری منسجم و منطقی از فقه شیعه ارائه داد و آن را از پراکندگی درآورد. در شرایع، برای نخستین بار مسائل فقهی در چهار بخش عبادات، معاملات، عقود و احکام مطرح شدند و فقیهان بعدی از او پیروی کردند.[۱۱] برخی دیگر از ویژگیهای کتاب به شرح زیر است:
- در این کتاب، مسائل فقهیای که کاربرد یا فایده کمی داشتهاند مطرح نشدهاند.
- ادبیاتی دقیق، کوتاه، بدون زیادهگویی و در عینحال روان و رسا دارد.
- این کتاب بیشتر فقه فتوایی است؛ اما گاه دیدگاههای فقهی مخالف خود را هم آورده است و به آیات قرآن، احادیث و اجماع استدلال کرده است.
- اصطلاحاتی چون «الاَوْلیٰ» (دیدگاهی که ترجیح دارد)، «الاَنسب» (آنچه بیشتر با ادله فقهی هماهنگ است) و «الاَشهر» (مشهورتر) نخستین بار در این کتاب برای بیان فتوای پذیرفته مطرح شد و فقیهان بعدی از او پیروی کردند.